BÖBREK NAKLÄ° ULUSAL BEKLEME LÄ°STESÄ°

GeliÅŸen organ nakli teknikleri ve rejeksiyon önleyici ilaçlar sayesinde kronik böbrek yetmezliÄŸinin kesin tedavisi olan böbrek nakli, tüm dünyada olduÄŸu gibi ülkemizde de en fazla yapılan ve baÅŸarısı en yüksek organ nakli olarak yerini korumaktadır.

Böbrek nakli bekleyen hasta listelerinin sürekli kabarması ve buna paralel olarak yapılan organ nakilleri nedeniyle organ nakli ekiplerinin deneyimlerinin artması organa olan ihtiyacı da arttırmaktadır.

BildiÄŸiniz gibi organ nakillerinde canlı veya ölü olmak üzere iki kaynak vardır;

1. Canlı vericili organ nakli; karaciÄŸer veya böbrek nakli için geçerlidir. Bu tür nakiller akraba içi ve akraba dışı olmak üzere iki ÅŸekilde yapılabilmektedir. Akraba içi olan, organ nakli olacak hastanın dördüncü dereceye kadar kan veya kayın hısımlarından bir organın tamamının veya bir kısmının alıcı hastaya nakledilmesidir. Akraba dışı olan ise, alıcı ve verici arasında herhangi bir maddi menfaat iliÅŸkisi olmaksızın karşılıklı rıza ile gönüllülük temeline dayalı olarak bir organın tamamının veya bir kısmının alıcı hastaya nakledilmesidir.
2. Ölüden organ nakli; bu, hastalar arasında kadavradan organ nakli olarak ta bilinmektedir. Burada yoÄŸun bakım ÅŸartlarında beyin ölümü tespiti yapılmış vakaların yakınları tarafından organlarının bağışlanmasıyla alınan organlardan yapılan nakil türü söz konusudur.

Ölüden organ naklinde tüm organ ve dokuların nakillerinin yapılması mümkündür. Organ olarak; kalp, karaciÄŸer, böbrek, akciÄŸer, pankreas ve ince barsak nakli bugün yaÅŸam kurtarıcı olarak ülkemizde baÅŸarılı bir ÅŸekilde yapılmaktadır. Doku olarak ise; kornea, kalp kapağı, kemik, deri ve tendon nakli yaÅŸam kurtarmayan fakat yaÅŸam kalitesini artıran doku nakilleri olarak yine ülkemizde baÅŸarılı bir ÅŸekilde yapılmaktadır.

GördüÄŸünüz gibi günümüzde tıp uygulamaları bu kadar geniÅŸ yelpazede nakil türü yapılabilmesine imkan vermesine raÄŸmen tüm dünyada olduÄŸu gibi ülkemizde de ciddi anlamda organ ve doku kıtlığı vardır.

Bugün ülkemizde 55 binin üzerinde hasta kronik böbrek yetmezliÄŸi nedeniyle diyaliz tedavisi görmektedir. Yine yaklaşık 20 bin hasta kronik kalp yetmezliÄŸi nedeniyle takip altında olup bunlardan 1000 tanesi kalp nakli beklemektedir. DiÄŸer taraftan 20 bin kadar hasta da kronik karaciÄŸer yetmezliÄŸi nedeniyle tıbbi takip altında olup bunlardan da 2 000 tanesi karaciÄŸer nakli beklemektedir. Bunların yanında 10 binin üzerinde hasta kornea nakli beklemekte ve yüzlerce hasta da kalp kapağı, pankreas ve ince barsak nakli bekleme listelerindedir. Her gün bu listelere 25-30 hastanın eklendiÄŸini ve 10-15 hastanın da organ beklerken hayatını kaybettiÄŸini bilmekteyiz.

Ülkemizde en fazla organa ihtiyaç duyulan hasta grubu diyaliz hastalarıdır. 2015 yılında diyaliz hasta sayısının 110 bin civarında olması beklenmektedir.

Bu yüksek hasta sayıları organ teminindeki darboÄŸazı aÅŸma konusunda SaÄŸlık Bakanlığı ve  Sosyal Güvenlik Kurumu ile organ nakli profesyonellerini yeni adımlar atmaya zorlamaktadır. Bu nedenle hem canlıdan hem de ölüden organ kaynaklarını arttırmak için çeÅŸitli yasal düzenlemeler ve uygulamalar ile teÅŸvik sistemleri geliÅŸtirilmektedir.

Bu yazıda sizlere ölülerden alınan organlarla yapılan böbrek nakli için oluÅŸturulan Ulusal Böbrek Bekleme Listesi’nin iÅŸleyiÅŸinden bahsetmek istiyorum.

GeliÅŸmiÅŸ ülkelerde yapılan böbrek nakillerinin % 70’i ölüden alınan böbreklerle yapılırken ülkemizde ise bu oran %30 dolayındadır. Buradan doÄŸal olarak ülkemizde ölüden organ temini sisteminin etkinliÄŸini görebilmekteyiz. Tüm çabalara raÄŸmen 1 milyon nüfusa düÅŸen organları bağışlanmış organ donörü (ölü verici) sayısı 4 seviyesindedir. Bu rakam Avrupa BirliÄŸi ülkelerinde ortalama 25 civarındadır.

BaÅŸta SaÄŸlık Bakanlığı ve SGK olmak üzere bazı sivil toplum kuruluÅŸları ile sistemin paydaşı konumundaki bazı özel kuruluÅŸlar iÅŸbirliÄŸi içinde organ teminindeki zorlukları aÅŸmada son aylarda çok önemli adımlar atmaktadır. Bu adımlar, ülkemizde özellikle ölüden organ temini ve naklini kısa zaman içinde arttıracak ÅŸekilde yürütülen çok önemli projelerden oluÅŸmakta ve organ bekleyen hastalarımız adına sevindirici yarınlara ışık tutmaktadır.

BildiÄŸiniz gibi SaÄŸlık Bakanlığı, kısıtlı organ kaynaklarını etkili, adaletli ve sistematik bir ÅŸekilde kullanmak amacıyla 2008 yılı mayıs ayından itibaren böbrek nakli bekleyen hastalar için Ulusal Böbrek Nakli Bekleme Listesi uygulamasına baÅŸlamıştır. Bu tarihten itibaren ölüden (kadavradan) böbrek nakli bekleyen hastalar artık tek bir böbrek nakli merkezi listesinde olmak kaydıyla bekleme listesinde yer almaktadırlar. Önceden olduÄŸu gibi böbrek nakli ÅŸansını arttırmak amacıyla birden fazla merkezde kayıt sistemi iptal edilmiÅŸtir.

Ulusal Böbrek Nakli Bekleme Listesi, SaÄŸlık Bakanlığı Organ Nakli Ulusal Koordinasyon Merkezi (UKM) tarafından iÅŸletilen ve kontrol edilen bir sistemdir. Ülkemizdeki tüm böbrek nakli merkezleri bir bilgisayar programı ile internet aracılığıyla bu sisteme baÄŸlıdır. Böbrek nakli merkezleri sistemde yalnızca kendi hasta bekleme listelerini görürken UKM (Ulusal Koordinasyon Merkezi) tüm böbrek nakli merkezlerinin listelerini görebilmektedir.

Hastaların merkez deÄŸiÅŸtirme hakları her zaman vardır. Yani bir hasta bekleme listesinde bulunduÄŸu bir böbrek nakli merkezinden kaydını bir baÅŸka merkeze aldırabilir.  Bunun için listesine girmek istediÄŸi böbrek nakli merkezine baÅŸvurarak standart merkez deÄŸiÅŸim dilekçesinde beyanda bulunur ve imzalar, baÅŸvurduÄŸu merkez de bunu onaylayarak UKM’ye bildirir, ardından UKM tarafından söz konusu hasta tüm bilgileri ile yeni baÅŸvurulan merkezin bekleme listesine aktarılır.

DiÄŸer taraftan bekleme listesinde kayıtlı olmayan hastalar herhangi bir böbrek nakli merkezine baÅŸvurarak böbrek nakli hazırlık programındaki incelemelerden geçtikten sonra bekleme listesine kaydolabilirler. Böbrek nakli listesine kayıt olabilmek için; kan grubu, boy, kilo, yaÅŸ, primer hastalık, ilk diyaliz tarihi, diyaliz tipi, kan transfüzyonu, varsa daha önceki nakil, varsa gebelik durumu, doku tiplendirme testleri, bulaşıcı hastalık tarama testleri ve iletiÅŸim bilgileri gibi asgari verilerin sisteme girilmesi gereklidir. Özel bilgisayar programına kaydedilen bu bilgiler ile hastalar belli bir puan almaktadır. Sisteme kesinlikle dışarıdan müdahale söz konusu deÄŸildir. Tıbbi, etik ve hukuki kurallar çerçevesinde böbreÄŸin takılacağı hasta belirlenmektedir.

Ölüden (kadavradan) temin edilen bir böbrek sistemde dağıtılırken amaç en uygun böbreÄŸin en uygun hastaya nakledilmesini saÄŸlamaktır. Bu sayede nakledilen böbreÄŸin hastada en iyi ÅŸekilde çalışması ve en uzun süre yaÅŸaması beklenmektedir.

Diyalize girme süresi uzun olan hastalar, çocuk hastalar ve doku tipi olarak DR uyumu fazla olan hastaların aldıkları puan daha fazla olmaktadır.

Doku tipi uyumu %100 olan bir hasta olduÄŸunda diÄŸer kriterlere bakmaksızın dağıtılan böbrek doÄŸrudan bu hastaya gitmektedir.  Aynı durumda olan baÅŸka hastaların bulunması halinde diÄŸer faktörler göz önüne alınarak elde edilen puana göre hasta belirlenmektedir.

Herhangi bir diyaliz yöntemi ile tedavisi mümkün olmayan (damar yolu giriÅŸi olmayan, periton diyalizi uygulanamayan, vb.) hastalar için nakil merkezleri tarafından Ulusal Koordinasyon Merkezine (UKM) acil böbrek bildirimi yapılabilir. Söz konusu bildirimin geçerli olabilmesi için UKM tarafından Diyaliz Bilim Kurulundan 3 üyenin olurunun alınması gereklidir.Olumlu görüÅŸ alındıktan sonra, temin edilen kadavra böbrek, acil bildirim yapılan hastaya (birden fazla acil hasta varsa puan sırasına göre ) yönlendirilir.

Sonuç olarak, diyaliz tedavisi görmekte olan her hastaya böbrek nakli olma ÅŸansı verilmelidir. Canlı vericisi olması durumunda bu durumun bir böbrek nakli merkezince deÄŸerlendirilmesi, canlı vericisi olmaması halinde bir böbrek nakli merkezine yönlendirilerek bekleme listesine kaydedilmesinin saÄŸlanmasının tıp uygulamaları, tıp etiÄŸi ve hasta hakları açısından önemli olduÄŸunu düÅŸünmekteyim.

 Dr Eyüp KAHVECÄ°

Organ  ve doku nakli koordinatörü